مىنويسد : اخميم از شهرهاى نامدار مصر علياست ؛ بنيادش باستانى است و در آن ، مسجد ذو النون مصرى و مسجد داود ، يكى از صالحان مشهور ، قرار دارد . در اين شهر آثار و جايگاههايى از بناهاى قبطيان و كنيسه‌هاى ايشان وجود دارد كه براساس معاهده‌اى كه مسيحيان قبطى با مسلمانان بسته‌اند - تاكنون آباد و برقرار است . از بناهايى كه شگفتى آن زبانزد جهانيان است ، معبد بزرگى است در ناحيهء شرقى اين شهر كه درازاى پايهء ديوار آن دويست و بيست ذراع و پهناى آن صد و شصت ذراع است و نزد مردم آن سامان به بربا شهرت دارد . در حاشيهء صحن اين معبد بزرگ ، چهل ستون قرار دارد . محيط هر ستون پنجاه وجب و فاصلهء هر ستون تا ستون ديگر ، سى وجب است . سرستونها در نهايت عظمت و استوارى است و به صورتى شگفت‌انگيز حجّارى شده و بنيانى زيبا پديد آورده كه گويى خرّاطان چابك‌دست آنها را تراشيده‌اند ؛ تمام آنها به رنگهاى گوناگون لاژوردى ( لاجوردى ) و ديگر رنگها رنگ‌آميزى شده و سرتاسر ديوارها از پايين تا بالا نقش و نگار دارد ؛ بر هر ستون تا سرستون بعد از آن ، لوح بزرگى از سنگ تراشيده نصب شده است . سقف اين معبد ، بتمامى ، از الواح سنگى منظم است كه به نحو بديعى به هم پيوسته شده و چنان به نظر مىرسد كه فرشى است يكپارچه ؛ تمام آن الواح با تصاوير بديع و رنگهاى شگفت‌انگيز آراسته و زينت شده ، به طورى كه بيننده مىپندارد سقفى است يكپارچه از چوب نقشدار . درون اين معبد بزرگ و بيرون و بالا و پايين آن ، تصاوير و اشكال گوناگون ديده مىشود . اين معبد بزرگ يكى از شگفتيهاى عالم است و زبان از وصف آن عاجز مىماند . « 1 » ياقوت در قرن هفتم هجرى ، علاوه بر تأييد گفتهء جغرافيادانان قبل از خود ، مىنويسد : در غرب شهر اخميم كوه كوچكى است كه هركه گوش خود را به سمت آن توجه دهد ، صداى غرش آب و همچنين صدايى شبيه نجواى آدميان را مىشنود . ياقوت به ساختمان شگفت‌انگيز برابى نيز اشاره دارد و مىنويسد : اين ساختمان بزرگ ، تك و تنها به جايى پيوسته نيست . طاقها و وروديهايى دارد و در ديوارهاى آن تصاوير زيادى كشيده شده ، از جمله تصاوير انسانى و انواع

--> ( 1 ) . سفرنامهء ابن جبير ؛ ص 94 - 95 .